खुमकान्त अर्याल
आजभाेली केटाकेटीलाई काम गराए वाल अधिकार हननकाे आराेप लाग्छ, उ बेला ८/९ वर्षका वालवालिकादेखि बृद्धबृद्धा सम्मका सबैले खेतीपाती,घर गाेठकाे काम गर्न पर्थ्याे ।
खेतीकाे काम त छदैछ दैनिक विहानमा १ डाेकाे घाँस र १/२ गाग्री पानी नल्याए सम्म स्कुल जाने अनुमति नपाएकाे अनुभव हामी धेरै संग छ । घाँस काट्ने पानी ल्याउने काम त्यति कठिन हुदैनथ्याे जति विदाकाे दिनमा दिनभरी गर्मीमा मकैवारी भित्र खस्रा मकैका पातले पाच्छदै, चहर्याउँदै वडे काेदालीले बारी खनेर काेदाे राेप्ने मेलाे वनाउँदा ।
यस्तै दिनभरी चर्का घाममा धानखेतकाे छेउकुनाेकाे वाँझाे खन्न र हिलाम्मे भएर आली,मेडी लगाउँन पनि त्यस्तै कडा श्रमकाे काम हुन्थ्याे । अझ हली दाइ खुन्सिएकाे वेला परे जोत्दा माझमै पनि छाेडेर वाँकी वाँझाे खन्न कम्ति दुःख हुने गर्थ्याे र ! यसरी फाँटमा आँफु धस्सिएर काम गरिराख्दा चाैताराकाे सीतलमा बसेर गफ लगाएर हाम्रा काम हेरेर मजालिने दाजु वाहरू संग भने मनमनै इर्स्या जाग्थ्याे । उनीहरू त्याँहबाट यसाे र उसाे गर भनेर सिकाउने संग त झन झर्कन मन लाग्थ्याे । तर के गर्न तेतीखेरका केटाकेटीमा कहाँ वचन फिर्ता गर्ने हिम्मत हुनु नि !
आज पनि त्यसरि नै काम गरेर घर गृहस्थी चलाउने मात्र हाेइन ज्यालामा मेलाेपाताेकाे काम गरि वनिवुताे गर्नेको संख्या धेरै छ । त्यस्तो कडा श्रमको अनुभव संगाल्नेहरूले श्रम गर्नेलाई हेलाँहाेचाेकाे भावना राख्दैनन कहिल्यै, किन कि दुःख कति हुन्छ उनिहरूलाई मात्र थाहा हुन्छ । आज यहाँ मैले भन्न खाेजेकाे कुराकाे चुराे त अर्कै हाे तर लामो भूमिका तिर अलमल्याएँ ।
२/४ अक्षर लेखी टाेपल्नेलाई यस्तै अनेक प्रशंगहरूले लेख्ने जाँगर चल्छ । आदरणीय बिष्णु रेग्मी सरले आँफ्नाे फेसबुक वालबाट, हाम्राे शरीरमा साक्षी तत्व हुन्छ र याे आनन्दमय छ भन्ने संक्षिप्त दृष्टान्तको राम्राे लेख पोस्ट गर्नु भएको हेर्न पाएँ । त्यहाँ मैले प्रतिकृया व्यक्त गर्दा , हाम्राे शरीरमा लय भयर रहने साक्षी तत्व के हो, मेराे वुझाइमा साक्षी भनेको चाैताराेकाे सीतलमा बसेर फाँटमा अरूले गरिरहेकाे कामको रमिता हेर्नु जस्तै हो भने । यस विषयमा मेरो सानो अभ्यासबाट पाएको ससानो झलकका वारे फेसबुकमा धेरै पटक पाेष्ट गरेकोछु । हाे, हामी मानिस श्रृष्टीकाे सवैभन्दा वुद्दिमान र चेतनशील प्राणी हाैं । सवै चेतनशील त छाैं तर हामी संग अझ धेरै चेतन भइ धेरै कुरा जान्न, सुखी हुन र अरूकाे कल्याण गर्न सक्ने सम्भावना छ । विज्ञान, कला तथा अर्थशास्त्रकाे उन्नति गरि धेरै सुखसुविधाकाे भाेग गर्न सक्छाैं र याे सवैकाे उदेश्य हुन नै पर्दछ । तर सबैकुराले सम्पन्न भयकाहरु पनि सधै सुखी हुनुपर्नेमा धेरैजसाे किन दुःखी उदासी र पिडित छाैं । सम्पत्ति, श्राेत साधन,स्वास्थ्य, दैवी घटनाले जति दुःखी छाैं त्याे भन्दा वढी धन सम्पत्ति र मान प्रतिष्ठाले सुसज्जितहरू अझ धेरै दुःखी र पीडाले भित्रिभत्रै छटपटिएकाे देखिन्छ । भगवान गाैतम वुद्धलाई के कमि थियाे र उनी सुखकाे खाेजमा दरवार त्यागेर जंगल लागे । लामो साधना गरि ध्यानमा बस्दा सिद्धार्थ गौतमले एक दिन ज्ञान पाए, त्यस क्षणमा प्राप्त ज्ञानकाे प्रकाशमा जताततै आनन्द मात्र फैलिएकाे देखे । तृष्णाकाे फन्दामा परि जीवनका तुच्छ चीजहरूमा मानिसहरूले जीवन गुमाएको र आनन्दबाट वन्चित भएको थाहा पाए । भनिन्छ भगवान वुद्धले त्यसवखत पृथ्वी, सुर्य,चन्द्र सवै आफु भन्दा तल्तिर उदाएको देखे । उनले मानिस श्रृस्टी तथा व्रम्हाण्डको रहस्य के हाे सबै कुरा वुझे तव मानिसको कल्याणका लागि बाटो देखाए । वुद्धकै जस्ताे ज्ञान पाउने सम्भावना हामीलाई अहिल्यै नभएता पनि याे शरीर र मनकाे निरीक्षण गरि यसैकाे आधारका रूपमा रहेकाे साक्षी तत्वकाे अनुसन्धान गरि केही भेउ पाउन हामीले पनि सक्छाैं । श्रम गर्न पर्दैन होसलाई बढाउने अभ्यास दैनिक कामका बखत पनि गर्न सकिन्छ । भेद खुल्दै जान सक्याे भने शरीरको श्रम, कष्ट,मनका ताप र क्षणिक उन्माद अलग्गै बसेर देखिन्छ । तव हामी पनि त्यस दुःख सुखका भागी नभएकाे, केवल अग्लाे चाैताराेकाे सीतलमा बसी फाँटमा भैरहेकाे कामकाे रमिते भएर आनन्द लिए जस्तै लाभ लीन सकिन्छ । तव याे सांसारका सवै कर्महरू दुःख सुख होइन रंगमंचकाे नाटककाे प्रदर्शन र हामी त्यसका श्रोता द्रस्टा हौँ भन्ने लाग्छ ।